جوراب واریس یا Compression Stocking نوعی جوراب پزشکی است که با وارد کردن فشار کنترل‌شده به پا به کاهش تورم، درد، احساس سنگینی و بعضی علائم بیماری‌های وریدی کمک می‌کند.
فشار این جوراب معمولاً در ناحیه مچ بیشتر است و به سمت ساق و بالاتر کاهش پیدا می‌کند. این طراحی به بازگشت وریدی خون کمک می‌کند و می‌تواند فشار وریدی و تجمع مایع در پا را کمتر کند.
با این حال، جوراب واریس رگ واریسی را از بین نمی‌برد، دریچه آسیب‌دیده را ترمیم نمی‌کند و رفلاکس وریدی را درمان نمی‌کند.
در افرادی که واریس علامت‌دار و رفلاکس تنه‌ای دارند و کاندید درمان مداخله‌ای هستند، راهنمای ۲۰۲۳ SVS/AVF/AVLS درمان وریدی را بر استفاده طولانی‌مدت از جوراب فشاری ترجیح می‌دهد.
تهیه و تدوین: تحریریه تخصصی ایران واریس
جوراب واریس چیست؟
جوراب واریس نوعی وسیله پزشکی فشاری است که با فشار خارجی کنترل‌شده روی پا می‌تواند به بهبود عملکرد سیستم وریدی کمک کند.
این جوراب با کاهش قطر وریدهای سطحی و محدود کردن تجمع مایع در بافت‌ها می‌تواند به کاهش بعضی علائم بیماری مزمن وریدی کمک کند.
مهم‌ترین کاربردهای آن عبارت‌اند از:
- کاهش تورم پا
- کاهش احساس سنگینی
- کاهش بعضی دردهای مرتبط با بیماری وریدی
- کمک به کنترل ادم
- کمک به مراقبت بعد از بعضی درمان‌های وریدی
- استفاده محافظه‌کارانه در افرادی که فعلاً کاندید درمان مداخله‌ای نیستند
جوراب واریس چگونه عمل می‌کند؟
فشار خارجی جوراب باعث می‌شود قطر بعضی وریدهای سطحی کمتر شود و تجمع خون در پا کاهش یابد.
همچنین همراه با فعالیت عضلات ساق، بازگشت وریدی بهتر انجام می‌شود.
راهنمای SVS/AVF/AVLS توضیح می‌دهد که جوراب فشاری می‌تواند قطر وریدهای سطحی را کاهش دهد و در نتیجه رفلاکس و فشار وریدی را کمتر کند.
ESVS نیز استفاده از جوراب‌های فشاری با حداقل حدود ۱۵ میلی‌متر جیوه فشار در مچ را برای کاهش علائم بیماری مزمن وریدی توصیه می‌کند.
آیا جوراب واریس، واریس را درمان می‌کند؟
نه به معنای حذف رگ واریسی.
جوراب می‌تواند علائم را کنترل کند، اما:
- رگ را نمی‌بندد
- دریچه خراب را ترمیم نمی‌کند
- رفلاکس را به‌طور دائمی از بین نمی‌برد
- رگ برجسته را محو نمی‌کند
NICE برای افراد دارای واریس و Truncal Reflux، درمان‌های مداخله‌ای را در صورت مناسب بودن به این ترتیب پیشنهاد می‌کند:
- Endothermal Ablation
- Ultrasound-Guided Foam Sclerotherapy
- Surgery
- Compression Hosiery در صورتی که گزینه‌های دیگر مناسب نباشند.
بنابراین جوراب بیشتر یک روش کنترل علائم و درمان محافظه‌کارانه است.
چه کسانی از جوراب واریس سود می‌برند؟
جوراب ممکن است برای گروه‌های زیر مفید باشد:
- افراد مبتلا به واریس علامت‌دار
- افراد دارای تورم مرتبط با بیماری وریدی
- بیماران مبتلا به نارسایی مزمن وریدی
- بعضی بیماران دارای تغییرات پوستی یا زخم وریدی
- افرادی که فعلاً کاندید مداخله نیستند
- افرادی که روش محافظه‌کارانه را ترجیح می‌دهند
- بعضی بیماران بعد از درمان‌های وریدی
- بعضی زنان باردار مبتلا به واریس یا تورم پا
نوع و فشار جوراب باید متناسب با شرایط بیمار انتخاب شود.
جوراب واریس برای چه کسانی مناسب نیست؟
جوراب فشاری برای همه افراد بی‌خطر نیست.
به‌خصوص اگر بیماری شریانی پا وجود داشته باشد، فشار خارجی می‌تواند جریان خون شریانی را مختل کند.
ESVS بعضی موارد را به‌عنوان منع یا نیازمند احتیاط جدی مطرح می‌کند، از جمله:
- بیماری شریانی شدید اندام تحتانی با ABI کمتر از ۰٫۶
- فشار مچ کمتر از ۶۰ میلی‌متر جیوه
- بعضی موارد نارسایی قلبی شدید
- نوروپاتی شدید دیابتی با کاهش حس
- حساسیت به جنس جوراب
- بعضی بای‌پس‌های شریانی سطحی
NICE نیز توصیه می‌کند افرادی که قرار است از Compression Hosiery استفاده کنند، از نظر بیماری شریانی بررسی شوند.
بنابراین اگر:
- پای شما سرد است
- نبض پا ضعیف است
- هنگام راه رفتن درد ساق دارید
- سابقه بیماری شریانی دارید
- دیابت همراه با نوروپاتی دارید
بهتر است قبل از استفاده از جوراب پرفشار، ارزیابی پزشکی انجام شود.
آیا جوراب واریس از پیشرفت واریس جلوگیری می‌کند؟
نمی‌توان با قطعیت گفت.
یکی از ایرادهای متن قبلی این بود که جوراب را به‌عنوان وسیله‌ای قطعی برای جلوگیری از پیشرفت بیماری معرفی کرده بود.
ESVS اشاره می‌کند که شواهد کافی برای استفاده از جوراب صرفاً با هدف جلوگیری از پیشرفت بیماری وجود ندارد و Compression نباید فقط برای این هدف تجویز شود.
بنابراین جوراب بیشتر برای:
- کاهش علائم
- کنترل ادم
- مراقبت محافظه‌کارانه
استفاده می‌شود.
آیا جوراب واریس از لخته جلوگیری می‌کند؟
جوراب درمانی واریس با جوراب Anti-embolism بیمارستانی یکسان نیست.
استفاده از جوراب واریس به‌تنهایی به معنی پیشگیری قطعی از DVT نیست.
پیشگیری از لخته در افراد پرخطر بر اساس شرایط پزشکی، جراحی، تحرک، سابقه DVT و عوامل دیگر انجام می‌شود.
بنابراین نباید گفت:
«جوراب واریس خطر لخته را از بین می‌برد.»
اگر هدف پیشگیری از ترومبوز است، باید نوع جوراب و دلیل استفاده مشخص باشد.
انواع جوراب واریس از نظر طول
جوراب زیر زانو
این نوع تا زیر زانو ادامه دارد و از رایج‌ترین انواع جوراب فشاری است.
در بسیاری از بیماران مبتلا به بیماری وریدی پایین ساق، جوراب زیر زانو کافی است.
ESVS نیز اشاره می‌کند که در بسیاری از موارد از Compression زیر زانو استفاده می‌شود.
جوراب تا ران
تا قسمت بالایی ران ادامه دارد.
ممکن است زمانی استفاده شود که نیاز به فشار در قسمت‌های بالاتر پا وجود داشته باشد یا پزشک براساس محل بیماری آن را مناسب بداند.
جوراب شلواری
از پا تا کمر ادامه دارد و در بعضی افراد با درگیری گسترده‌تر یا نیازهای خاص استفاده می‌شود.
جوراب مخصوص بارداری
بعضی جوراب‌های فشاری مخصوص دوران بارداری طراحی شده‌اند.
NHS می‌گوید زنان مبتلا به واریس در دوران بارداری ممکن است بتوانند از Compression Stocking استفاده کنند، در حالی که درمان‌های مداخله‌ای معمولاً در دوران بارداری انجام نمی‌شوند.
جوراب واریس زانویی بهتر است یا تا ران؟
«بهتر» بودن به محل بیماری بستگی دارد.
اگر مشکل عمدتاً در ساق باشد، جوراب زیر زانو ممکن است کافی باشد.
اگر درگیری بالاتر است یا پزشک دلیل مشخصی برای پوشش ران دارد، مدل تا ران یا شلواری ممکن است انتخاب شود.
طول بیشتر به‌طور خودکار به معنی درمان بهتر نیست.
راهنمای SVS نیز در مطالعات موجود برتری واضحی بین انواع طول جوراب نشان نداده است.
فشار جوراب واریس چگونه اندازه‌گیری می‌شود؟
فشار جوراب با واحد mmHg یا میلی‌متر جیوه بیان می‌شود.
سیستم‌های طبقه‌بندی در کشورهای مختلف کمی متفاوت‌اند.
راهنمای SVS جوراب‌ها را به‌صورت کلی این‌گونه طبقه‌بندی می‌کند:
- فشار کمتر از ۲۰ mmHg: فشار کم
- ۲۰ تا ۳۰ mmHg: فشار متوسط
- بیشتر از ۳۰ mmHg: فشار بالا
بنابراین بهتر است انتخاب جوراب صرفاً براساس یک جدول اینترنتی انجام نشود.
جوراب 15 تا 20 mmHg برای چه کسانی مناسب است؟
این سطح فشار نسبتاً سبک است.
ممکن است برای:
- علائم خفیف
- خستگی یا احساس سنگینی
- بعضی موارد پیشگیری یا استفاده حمایتی
- بعضی افراد دارای بیماری وریدی خفیف
استفاده شود.
ESVS برای بیماران علامت‌دار مبتلا به بیماری مزمن وریدی، حداقل حدود ۱۵ mmHg فشار در مچ را برای کاهش علائم توصیه می‌کند.
جوراب 20 تا 30 mmHg چه کاربردی دارد؟
این سطح فشار در بسیاری از بیماران دارای علائم واضح‌تر بیماری وریدی یا تورم استفاده می‌شود.
ESVS برای افراد دارای بیماری مزمن وریدی همراه با ادم، Compression حدود ۲۰ تا ۴۰ mmHg در مچ را برای کاهش تورم توصیه می‌کند.
اما انتخاب دقیق فشار باید براساس وضعیت بیمار انجام شود.
جوراب 30 تا 40 mmHg برای چه کسانی مناسب است؟
این سطح فشار قوی‌تر است و معمولاً برای شرایط پیشرفته‌تر استفاده می‌شود.
بهتر است بدون ارزیابی پزشکی و بررسی وضعیت شریانی پا انتخاب نشود.
فشار بیشتر همیشه بهتر نیست.
در فرد نامناسب حتی می‌تواند مشکل ایجاد کند.
چگونه سایز جوراب واریس را انتخاب کنیم؟
یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت Compression، اندازه صحیح است.
جوراب خیلی گشاد فشار کافی ایجاد نمی‌کند و جوراب خیلی تنگ ممکن است:
- درد ایجاد کند
- پوست را تحت فشار قرار دهد
- باعث فرورفتگی شدید شود
- تحمل بیمار را کاهش دهد
معمولاً اندازه‌گیری ممکن است شامل:
- دور مچ پا
- دور ساق
- دور ران
- طول ساق
باشد.
نوع اندازه‌گیری به مدل و برند بستگی دارد.
NICE نیز بر اندازه‌گیری صحیح پا و انتخاب سایز مناسب برای جوراب‌های فشاری تأکید می‌کند.
بهترین زمان اندازه‌گیری پا برای جوراب چیست؟
معمولاً اندازه‌گیری زمانی که تورم پا کمتر است، نتیجه دقیق‌تری می‌دهد.
برای بسیاری از افراد این زمان صبح یا ابتدای روز است.
اما در بیمار دارای ادم قابل توجه یا شرایط خاص، نحوه اندازه‌گیری بهتر است براساس نظر متخصص انجام شود.
چگونه جوراب واریس را بپوشیم؟
روش صحیح پوشیدن اهمیت زیادی دارد.
به‌طور کلی:
- بهتر است جوراب زمانی پوشیده شود که تورم پا کمتر است.
- جوراب را تا ناحیه پاشنه برگردانید.
- ابتدا پا و پاشنه را در جای درست قرار دهید.
- جوراب را به‌تدریج بالا بکشید.
- از جمع شدن و ایجاد چین جلوگیری کنید.
- لبه جوراب را تا نزنید.
چین‌خوردگی یا تا کردن لبه می‌تواند فشار موضعی زیادی ایجاد کند.
چه زمانی جوراب واریس را بپوشیم؟
در بسیاری از بیماران، جوراب در طول روز پوشیده و هنگام خواب خارج می‌شود.
NHS نیز برای جوراب‌های Compression در واریس توصیه می‌کند که معمولاً در روز پوشیده شوند و هنگام خواب خارج شوند.
اما برنامه استفاده ممکن است بسته به:
- بیماری
- جراحی اخیر
- زخم
- ادم
- نوع جوراب
متفاوت باشد.
آیا باید شب جوراب واریس پوشید؟
برای واریس معمولی، اغلب لازم نیست جوراب در زمان خواب پوشیده شود.
اما بعد از بعضی درمان‌ها یا در شرایط خاص ممکن است پزشک برنامه متفاوتی تجویز کند.
بنابراین پاسخ این سؤال برای همه افراد یکسان نیست.
چند ساعت در روز جوراب واریس بپوشیم؟
عدد ثابتی برای تمام بیماران وجود ندارد.
در بسیاری از موارد، جوراب از صبح تا عصر استفاده می‌شود.
مدت استفاده به:
- شدت علائم
- تورم
- نوع بیماری
- نوع جوراب
- توصیه پزشک
بستگی دارد.
مدت استفاده از جوراب واریس چند ماه است؟
این نیز به دلیل استفاده بستگی دارد.
بعضی افراد برای مدت کوتاه پس از درمان از جوراب استفاده می‌کنند.
بعضی افراد مبتلا به بیماری مزمن وریدی ممکن است مدت طولانی‌تری به آن نیاز داشته باشند.
در بیمارانی که کاندید درمان مداخله‌ای هستند، استفاده مادام‌العمر از جوراب نباید جای درمان مناسب رگ را بگیرد.
آیا جوراب واریس بعد از لیزر یا RF لازم است؟
در بعضی بیماران بله.
راهنمای SVS/AVF/AVLS برای بیماران تحت Thermal Ablation ورید صافن، استفاده از Compression حداقل حدود یک هفته را برای کاهش درد بعد از درمان پیشنهاد می‌کند.
اما:
- نوع جوراب
- فشار
- مدت مصرف
ممکن است براساس روش درمان و نظر پزشک متفاوت باشد.
آیا جوراب واریس بعد از فلبکتومی استفاده می‌شود؟
در بسیاری از بیماران بعد از درمان واریس با فلبکتومی از بانداژ یا جوراب فشاری استفاده می‌شود.
هدف می‌تواند کاهش:
- کبودی
- تورم
- درد
- ناراحتی
باشد.
اما مدت استفاده برای همه یکسان نیست.
جوراب واریس در بارداری
واریس در دوران بارداری یکی از شرایطی است که می‌تواند باعث تشدید رگ‌های واریسی و تورم پا شود.
NHS می‌گوید در دوران بارداری ممکن است استفاده از جوراب فشاری برای واریس مطرح شود.
انتخاب سایز و فشار مناسب اهمیت زیادی دارد.
آیا جوراب واریس برای سالمندان مناسب است؟
ممکن است مناسب باشد، اما بعضی سالمندان در پوشیدن و درآوردن جوراب مشکل دارند.
ESVS اشاره می‌کند که سالمندان و افرادی که مشکلات حرکتی، آرتروز دست، مشکلات ستون فقرات یا چاقی شدید دارند ممکن است در پوشیدن Compression Stocking دشواری داشته باشند و وسایل کمکی برای پوشیدن جوراب می‌توانند مفید باشند.
آیا جوراب ورزشی همان جوراب واریس است؟
نه لزوماً.
بعضی جوراب‌های ورزشی Compression ایجاد می‌کنند، اما:
- میزان فشار
- الگوی فشار
- کاربرد
- استاندارد پزشکی
ممکن است با جوراب درمانی متفاوت باشد.
بنابراین فرد مبتلا به بیماری وریدی نباید صرفاً براساس عنوان «Compression Sport Sock» آن را جایگزین جوراب پزشکی کند.
آیا جوراب واریس برای افراد سالم لازم است؟
خیر، همه افراد سالم نیاز به جوراب پزشکی ندارند.
ممکن است در بعضی موقعیت‌ها مثل سفر طولانی، بارداری یا شرایط خاص استفاده از Compression مطرح شود، اما توصیه عمومی برای همه افراد منطقی نیست.
عوارض جوراب واریس
اگر جوراب مناسب باشد معمولاً تحمل‌پذیر است، اما ممکن است مشکلاتی ایجاد کند:
- گرما
- خارش
- تحریک پوست
- احساس فشار
- ناراحتی
- مشکل در پوشیدن
- ایجاد اثر روی پوست
- لغزش یا جمع شدن جوراب
راهنمای SVS نیز ناراحتی، خارش و دشواری در پوشیدن را از مشکلات رایج Compliance گزارش می‌کند.
چه علائمی نشان می‌دهد جوراب مناسب نیست؟
اگر بعد از پوشیدن جوراب دچار موارد زیر شدید، بهتر است جوراب را بررسی کنید:
- درد شدید
- بی‌حسی
- سرد شدن انگشتان
- تغییر رنگ واضح پوست
- گزگز شدید
- تاول
- فرورفتگی عمیق
- تورم بالای لبه جوراب
NICE نیز توصیه می‌کند در صورت ایجاد درد، تاول، تغییر رنگ یا آسیب پوست، استفاده از جوراب بررسی و در صورت لزوم متوقف شود.
جوراب واریس هر چند وقت باید تعویض شود؟
خاصیت کشسانی جوراب با استفاده و شستشو کاهش پیدا می‌کند.
زمان تعویض به:
- برند
- میزان استفاده
- روش شستشو
- کیفیت محصول
بستگی دارد.
بهتر است دستور سازنده بررسی شود و اگر جوراب شل شده یا فشار اولیه را ندارد، تعویض شود.
نحوه شستشوی جوراب واریس
برای حفظ خاصیت کشسانی:
- دستور کارخانه سازنده را رعایت کنید
- از آب بسیار داغ استفاده نکنید
- از سفیدکننده قوی استفاده نکنید
- جوراب را روی منبع حرارتی مستقیم خشک نکنید
- از کشیدن شدید پارچه خودداری کنید
روش دقیق ممکن است بین برندها متفاوت باشد.
جوراب واریس یا درمان تخصصی؟
اگر فرد فقط علائم خفیف دارد یا فعلاً کاندید درمان نیست، جوراب می‌تواند انتخاب مناسبی باشد.
اما در بیمار دارای:
- واریس علامت‌دار
- رفلاکس محوری GSV یا SSV
- درد قابل توجه
- تورم
- تغییرات پوستی
اگر کاندید درمان مداخله‌ای باشد، راهنمای SVS درمان وریدی را بر استفاده طولانی‌مدت از Compression ترجیح می‌دهد.
برای مقایسه کامل روش‌ها می‌توانید مقاله درمان واریس پا را مطالعه کنید.
مزایای جوراب واریس
مهم‌ترین مزایا عبارت‌اند از:
- غیرتهاجمی بودن
- کمک به کاهش تورم
- کمک به کاهش درد و سنگینی
- امکان استفاده در منزل
- کاربرد در بعضی بیماران غیرقابل‌مداخله
- کاربرد در بارداری در شرایط مناسب
- کاربرد بعد از برخی درمان‌های وریدی
اما این مزایا نباید با «درمان قطعی بیماری» اشتباه گرفته شوند.
محدودیت‌های جوراب واریس
- درمان نکردن علت اصلی رفلاکس
- نیاز به استفاده منظم
- دشواری پوشیدن برای بعضی بیماران
- ناراحتی در هوای گرم
- نیاز به اندازه مناسب
- محدودیت در بیماری شریانی
- Compliance پایین در بعضی بیماران
در داده‌های مورد بررسی راهنمای SVS، میزان پایبندی واقعی به جوراب در بعضی مطالعات حتی تا حدود ۳۷ درصد پایین گزارش شده است.
سوالات متداول درباره جوراب واریس
آیا جوراب واریس، واریس را از بین می‌برد؟
خیر. جوراب بیشتر برای کاهش علائم و تورم استفاده می‌شود و رگ واریسی را حذف نمی‌کند.
بهترین فشار جوراب واریس چند است؟
به شرایط بیمار بستگی دارد. فشارهای کمتر از ۲۰، ۲۰ تا ۳۰ و بالاتر از ۳۰ mmHg کاربردهای متفاوتی دارند و فشار بیشتر همیشه بهتر نیست.
جوراب واریس را صبح بپوشیم یا شب؟
معمولاً بهتر است زمانی پوشیده شود که پا کمتر متورم است، که برای بسیاری از افراد صبح است.
آیا با جوراب واریس می‌توان خوابید؟
در اغلب افراد مبتلا به واریس ساده، جوراب در روز پوشیده و شب خارج می‌شود.
جوراب تا زانو بهتر است یا تا ران؟
بستگی به محل بیماری دارد. طول بیشتر لزوماً به معنی اثر بیشتر نیست.
آیا جوراب واریس برای بارداری مناسب است؟
در بعضی زنان باردار بله و می‌تواند برای کاهش علائم استفاده شود.
آیا جوراب واریس از لخته جلوگیری می‌کند؟
نباید جوراب درمانی واریس را به‌عنوان روش قطعی پیشگیری از DVT معرفی کرد. پیشگیری از لخته به شرایط پزشکی فرد بستگی دارد.
آیا جوراب برای بیماری شریانی خطرناک است؟
فشار زیاد در بیماری شریانی شدید می‌تواند مشکل‌ساز باشد و بهتر است وضعیت شریانی قبل از Compression قوی بررسی شود.
آیا جوراب واریس بعد از RF و لیزر لازم است؟
ممکن است توصیه شود. راهنمای SVS پس از Thermal Ablation استفاده حداقل یک هفته را برای کاهش درد پیشنهاد می‌کند.
جمع‌بندی
جوراب واریس یا Compression Stocking یکی از ابزارهای اصلی درمان محافظه‌کارانه بیماری‌های وریدی است.
این جوراب می‌تواند در بعضی بیماران به کاهش:
- تورم
- درد
- سنگینی
- احساس خستگی پا
کمک کند.
اما:
جوراب واریس رگ واریسی را از بین نمی‌برد و رفلاکس وریدی را درمان نمی‌کند.
در بیمار علامت‌دار دارای رفلاکس وریدی که کاندید درمان مداخله‌ای است، راهنماهای معتبر استفاده طولانی‌مدت از جوراب را جایگزین درمان مناسب رگ نمی‌دانند.
انتخاب فشار، طول و سایز جوراب نیز باید براساس وضعیت بیمار انجام شود، به‌خصوص اگر بیماری شریانی، دیابت، تورم شدید یا مشکلات پوستی وجود داشته باشد.
یک پاسخ