عود واریس به ظاهر شدن دوباره رگهای واریسی پس از درمان قبلی گفته میشود. اما هر رگی که بعد از درمان دیده میشود الزاماً به معنی شکست درمان قبلی نیست.
گاهی همان مسیر وریدی قبلی دوباره دچار مشکل شده است، گاهی بخشی از رفلاکس از ابتدا باقی مانده و در بعضی افراد نیز یک ورید کاملاً جدید در طول زمان دچار نارسایی میشود.
این تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا درمان واریس عودکرده نباید فقط بر اساس ظاهر رگهای جدید انجام شود. ابتدا باید مشخص شود مشکل دقیقاً از کجا ایجاد شده است.
در این مقاله ایران واریس بررسی میکنیم:
- چرا واریس ممکن است بعد از درمان برگردد؟
- آیا برگشت واریس به معنی ناموفق بودن درمان قبلی است؟
- تفاوت عود واقعی با ایجاد رگ واریسی جدید چیست؟
- سونوگرافی در تشخیص علت عود چه نقشی دارد؟
- واریس عودکرده چگونه دوباره ارزیابی و درمان میشود؟
آخرین بازبینی محتوا: شهریور ۱۴۰۵
تهیه و تدوین: تحریریه تخصصی ایران واریس
مبنای علمی: NICE و ESVS Guidelines for Chronic Venous Disease
این مطلب برای افزایش آگاهی درباره بیماریهای وریدی تهیه شده و جایگزین معاینه، سونوگرافی داپلر یا تصمیمگیری اختصاصی برای درمان نیست.
عود واریس یعنی چه؟
وقتی فرد قبلاً برای واریس تحت درمان قرار گرفته و پس از مدتی دوباره رگهای واریسی ظاهر میشوند، اصطلاح Recurrent Varicose Veins یا واریس عودکننده مطرح میشود.
این رگها ممکن است:
- در همان ناحیه قبلی
- کنار محل درمانشده
- در قسمت دیگری از پا
- یا در مسیر یک ورید جدید
ظاهر شوند.
بنابراین اصطلاح «برگشت واریس» از نظر بیمار ممکن است فقط به معنی مشاهده دوباره رگ باشد، اما از نظر تخصصی باید علت دقیق آن مشخص شود.
آیا برگشت واریس یعنی درمان قبلی شکست خورده است؟
نه همیشه.
این یکی از مهمترین نکاتی است که درباره عود واریس باید دانست.
ممکن است درمان قبلی کاملاً موفق بوده باشد و ورید هدف همچنان بسته باقی مانده باشد، اما سالها بعد ورید دیگری دچار نارسایی شود.
در این شرایط نمیتوان گفت درمان قبلی شکست خورده است.
دو حالت را باید از هم جدا کنیم
حالت اول: عود واقعی
مشکل دوباره در همان مسیر درمانشده یا در ارتباط مستقیم با آن ایجاد شده است.
حالت دوم: ایجاد بیماری وریدی جدید
ورید درمانشده سالم باقی مانده یا بسته است، اما یک ورید دیگر در طول زمان دچار رفلاکس شده است.
این تمایز فقط با نگاه کردن به پا مشخص نمیشود.
چرا واریس بعد از درمان برمیگردد؟
دلایل مختلفی میتوانند باعث دیده شدن دوباره واریس شوند.
مهمترین آنها عبارتاند از:
باقی ماندن رفلاکس وریدی
ممکن است بخشی از سیستم وریدی از ابتدا دارای رفلاکس وریدی بوده باشد اما در درمان قبلی شناسایی یا درمان نشده باشد.
در این حالت فشار غیرطبیعی میتواند همچنان به شاخههای سطحی منتقل شود و رگهای واریسی جدید ایجاد کند.
ایجاد رفلاکس در یک ورید جدید
بیماری وریدی میتواند در طول زمان پیشرفت کند.
ممکن است وریدی که در زمان درمان قبلی سالم بوده، سالها بعد دچار نارسایی دریچهای شود.
این حالت بیشتر نشاندهنده پیشرفت بیماری وریدی است تا شکست درمان قبلی.
باز شدن مجدد ورید درمانشده
در برخی موارد ممکن است وریدی که قبلاً با روشهای داخلوریدی بسته شده، دوباره بخشی از جریان را عبور دهد.
به این وضعیت Recanalization گفته میشود.
وجود Recanalization به معنی نیاز قطعی به درمان مجدد نیست؛ اهمیت آن به علائم، میزان جریان و سایر یافتهها بستگی دارد.
باقی ماندن شاخههای واریسی
گاهی منبع اصلی رفلاکس درمان شده اما بعضی شاخههای سطحی همچنان باقی میمانند.
این رگها ممکن است بعداً برجستهتر شوند یا بیمار تصور کند واریس برگشته است.
ایجاد رگهای جدید بعد از جراحی
بعد از بعضی روشهای جراحی قدیمیتر، ممکن است در محل اتصالهای قبلی شبکهای از عروق جدید تشکیل شود.
به این پدیده Neovascularization گفته میشود.
این موضوع یکی از مکانیسمهای شناختهشده عود واریس بعد از برخی جراحیهای کلاسیک است.
بیماری وریدهای پرفوران
گاهی رفلاکس از وریدهای پرفوران یا سایر مسیرهای ارتباطی ایجاد میشود.
اگر این بخش از سیستم وریدی درگیر باشد، ظاهر واریس میتواند دوباره تغییر کند.
بیماری وریدی عمقی
در برخی بیماران، مشکل فقط در سیستم سطحی نیست.
آسیب یا رفلاکس در وریدهای عمقی میتواند فشار وریدی را افزایش دهد و در عود بیماری نقش داشته باشد.
برگشت واریس بعد از لیزر چرا اتفاق میافتد؟
لیزر داخل وریدی یا EVLA یکی از روشهای درمان بعضی وریدهای دارای رفلاکس است.
بعد از EVLA ممکن است در سالهای بعد رگهای جدید ظاهر شوند.
دلایل احتمالی شامل:
- Recanalization ورید درمانشده
- رفلاکس در یک شاخه جدید
- بیماری یک ورید دیگر
- باقی ماندن بعضی شاخههای واریسی
- پیشرفت طبیعی بیماری وریدی
است.
نکته مهم این است که مشاهده یک رگ جدید بعد از لیزر الزاماً به معنی باز شدن ورید لیزرشده نیست.
برای مشخص شدن علت، سونوگرافی Duplex اهمیت دارد.
آیا واریس بعد از RF هم ممکن است برگردد؟
بله.
RF یا Radiofrequency Ablation نیز یک روش داخلوریدی برای درمان بعضی وریدهای دارای رفلاکس است.
بعد از درمان واریس با RF نیز ممکن است در طول زمان:
- رگ جدید ایجاد شود
- مسیر دیگری دچار رفلاکس شود
- یا در مواردی ورید درمانشده دوباره باز شود
به همین دلیل، مفهوم «عود» فقط مخصوص لیزر نیست.
آیا بعد از اسکلروتراپی هم واریس برمیگردد؟
ممکن است.
اسکلروتراپی برای بعضی رگهای سطحی، رگهای عنکبوتی و وریدهای منتخب استفاده میشود.
اگر رگهای قابل مشاهده درمان شوند اما منبع اصلی رفلاکس همچنان وجود داشته باشد، احتمال ظاهر شدن رگهای جدید بیشتر میشود.
همچنین بعضی رگها ممکن است برای درمان کامل به بیش از یک جلسه نیاز داشته باشند.
بنابراین دیدن رگ بعد از درمان واریس با اسکلروتراپی همیشه معادل «عود» نیست.
آیا ژنتیک در برگشت واریس نقش دارد؟
زمینه خانوادگی میتواند در استعداد فرد برای بیماریهای وریدی نقش داشته باشد.
در فردی که زمینه ژنتیکی قوی دارد، درمان یک ورید بیمار نمیتواند تمام استعداد بدن برای ایجاد بیماری وریدی در سایر رگها را از بین ببرد.
به همین دلیل فرد ممکن است درمان موفقی داشته باشد اما سالها بعد در رگ دیگری واریس ایجاد شود.
آیا بارداری باعث عود واریس میشود؟
بارداری میتواند فشار وارد بر سیستم وریدی را افزایش دهد و با تغییرات هورمونی و افزایش حجم خون همراه باشد.
در فردی که سابقه بیماری وریدی دارد، بارداری ممکن است باعث ظاهر شدن رگهای جدید یا تشدید بیماری موجود شود.
این موضوع الزاماً به معنی ناموفق بودن درمان قبلی نیست.
آیا اضافه وزن باعث برگشت واریس میشود؟
اضافه وزن میتواند فشار وارد بر اندام تحتانی را افزایش دهد و یکی از عوامل تشدیدکننده بیماری وریدی باشد.
اما عود واریس معمولاً تنها یک علت ندارد.
ژنتیک، سن، الگوی رفلاکس، بارداری، فعالیت بدنی و ساختار وریدی فرد نیز میتوانند نقش داشته باشند.
تفاوت عود واریس با رگ جدید چیست؟
این تفاوت یکی از مهمترین بخشهای ارزیابی بیمار است.
عود واقعی
مشکل دوباره در ارتباط با درمان قبلی رخ داده است؛ برای مثال:
- باز شدن مجدد ورید درمانشده
- باقی ماندن رفلاکس
- ایجاد جریان جدید در محل درمان قبلی
رگ واریسی جدید
ورید قبلی همچنان درمانشده است اما یک مسیر دیگر در طول زمان دچار نارسایی شده است.
برای بیمار ممکن است هر دو حالت «برگشت واریس» به نظر برسند، اما از نظر پزشکی این دو وضعیت متفاوتاند.
چگونه علت عود واریس مشخص میشود؟
اولین مرحله، بررسی شرح حال بیمار است.
معمولاً باید مشخص شود:
- درمان قبلی چه روشی بوده است؟
- چه مدت از درمان گذشته است؟
- رگهای جدید در چه ناحیهای ظاهر شدهاند؟
- آیا بیمار درد، تورم یا سنگینی دارد؟
- آیا درمان قبلی کامل بوده است؟
- آیا سونوگرافی قبلی وجود دارد؟
سپس معاینه انجام میشود.
اما مهمترین ابزار برای بررسی ساختار سیستم وریدی معمولاً سونوگرافی Duplex است.
سونوگرافی در واریس عودکرده چه چیزی را بررسی میکند؟
سونوگرافی Duplex میتواند کمک کند مشخص شود:
- ورید درمانشده هنوز بسته است یا خیر
- Recanalization وجود دارد یا نه
- کدام ورید جدید دارای رفلاکس است
- ورید صافن بزرگ یا کوچک درگیر است یا خیر
- وریدهای پرفوران چه وضعیتی دارند
- سیستم وریدی عمقی چگونه است
- منبع فشار وارد بر شاخههای سطحی کجاست
به همین دلیل، درمان مجدد فقط بر اساس ظاهر رگهای پا منطقی نیست.
آیا واریس عودکرده قابل درمان است؟
در بسیاری از موارد بله.
اما درمان باید براساس علت عود انتخاب شود.
اگر علت اصلی مشخص شود، ممکن است گزینههای مختلفی مطرح باشند، از جمله:
- روشهای داخلوریدی
- فوم اسکلروتراپی
- فلبکتومی
- ترکیبی از چند روش
اما این صفحه قرار نیست دوباره همه روشهای درمان را توضیح دهد.
برای مقایسه کامل روشها، بهتر است راهنمای اصلی درمان واریس پا مطالعه شود.
آیا درمان واریس عودکرده با درمان واریس اولیه فرق دارد؟
میتواند متفاوت باشد.
در واریس اولیه معمولاً ساختار وریدی سادهتر است.
در واریس عودکننده ممکن است:
- درمان قبلی آناتومی را تغییر داده باشد
- چند مسیر مختلف رفلاکس وجود داشته باشد
- وریدهای جدید ایجاد شده باشند
- وریدهای پرفوران یا عمقی نقش داشته باشند
به همین دلیل ارزیابی قبل از درمان مجدد اهمیت بیشتری پیدا میکند.
آیا درمان مجدد واریس دشوارتر است؟
گاهی بله، اما نه همیشه.
پیچیدگی درمان به علت عود بستگی دارد.
اگر یک شاخه محدود جدید ایجاد شده باشد، درمان ممکن است ساده باشد.
اما اگر چند مسیر رفلاکس، تغییرات ناشی از جراحی قبلی یا درگیری سیستم عمقی وجود داشته باشد، برنامه درمان میتواند پیچیدهتر شود.
درمان واریس عودکرده با لیزر امکانپذیر است؟
در بعضی بیماران بله.
اگر سونوگرافی نشان دهد یک ورید مناسب برای درمان داخلوریدی وجود دارد، EVLA میتواند یکی از گزینهها باشد.
اما انتخاب لیزر فقط به دلیل اینکه قبلاً بیمار جراحی یا روش دیگری داشته است منطقی نیست.
اول باید مشخص شود رگ هدف چیست.
آیا فوم اسکلروتراپی برای عود واریس استفاده میشود؟
در بعضی بیماران، بله.
راهنمای ESVS برای واریس عودکننده علامتدار، بسته به الگوی بیماری، روشهایی مانند درمان حرارتی داخلوریدی، فوم اسکلروتراپی تحت هدایت سونوگرافی و فلبکتومی را مطرح میکند.
انتخاب بین آنها به وجود یا نبود رفلاکس تنهای و آناتومی بیمار بستگی دارد.
آیا دوباره باید جراحی انجام شود؟
نه لزوماً.
در بسیاری از بیماران، روشهای کمتهاجمی میتوانند جایگزین جراحی مجدد شوند.
ESVS نیز در مواردی که درمان داخلوریدی امکانپذیر است، بازکردن مجدد ناحیه کشاله ران یا پشت زانو برای جراحی مجدد را توصیه نمیکند.
آیا برگشت واریس قابل پیشگیری است؟
هیچ روشی نمیتواند تضمین کند فرد برای همیشه هیچ رگ واریسی جدیدی ایجاد نکند.
اما میتوان برخی عوامل قابل کنترل را مدیریت کرد.
فعالیت بدنی منظم
پیادهروی و فعالیت عضلات ساق به بازگشت خون وریدی کمک میکند.
کنترل وزن
در افراد دارای اضافه وزن، کاهش وزن میتواند فشار وارد بر اندام تحتانی را کاهش دهد.
پرهیز از بیحرکتی طولانی
نشستن یا ایستادن بسیار طولانی بدون حرکت میتواند علائم را تشدید کند.
پیگیری در صورت بروز علائم جدید
اگر بعد از درمان دوباره درد، تورم یا رگهای جدید ایجاد شوند، بهتر است بررسی علت به تعویق نیفتد.
آیا جوراب واریس از عود جلوگیری میکند؟
جوراب فشاری میتواند در بعضی افراد به کنترل علائم کمک کند، اما نمیتوان گفت استفاده از آن بهتنهایی جلوی تمام موارد عود را میگیرد.
جوراب نمیتواند تمام عوامل زمینهای مانند ژنتیک یا ایجاد رفلاکس جدید را حذف کند.
استفاده از آن باید بر اساس شرایط بیمار و توصیه پزشک باشد.
چه زمانی باید بعد از درمان دوباره مراجعه کرد؟
اگر بعد از درمان موارد زیر دیده شوند، بررسی مجدد منطقی است:
- رگهای برجسته جدید
- بازگشت درد یا سنگینی
- تورم مداوم
- تغییر رنگ پوست
- التهاب رگ
- زخم
- خونریزی از رگ
- کاهش رضایت از نتیجه قبلی
اگر تورم ناگهانی یک پا، درد شدید، تنگی نفس یا درد قفسه سینه ایجاد شود، نباید آن را صرفاً به عود واریس نسبت داد و ارزیابی فوری پزشکی اهمیت دارد.
آیا هر رگ جدید بعد از درمان نیاز به درمان دارد؟
خیر.
برخی رگهای جدید ممکن است کوچک، بدون علامت یا صرفاً از نظر زیبایی مهم باشند.
تصمیم درمان باید براساس:
- علائم
- نوع رگ
- رفلاکس
- تأثیر بیماری بر کیفیت زندگی
- احتمال عوارض
- خواسته بیمار
انجام شود.
آیا عود واریس با CEAP ارتباط دارد؟
بله.
در نسخه جدید طبقهبندی CEAP واریس، علامت r برای بعضی موارد عود اضافه شده است.
برای مثال:
C2r
به واریس عودکننده اشاره دارد.
این موضوع نشان میدهد واریس عودکرده در سیستمهای استاندارد بیماری وریدی نیز بهصورت مجزا در نظر گرفته میشود.
آیا عود بیشتر در جراحی رخ میدهد یا لیزر؟
مقایسه ساده «کدام روش هیچوقت عود نمیکند؟» سؤال دقیقی نیست.
همه روشهای درمان واریس میتوانند در طول زمان با عود یا ایجاد رگهای جدید همراه باشند.
میزان عود به عوامل متعددی بستگی دارد:
- نوع روش
- آناتومی بیمار
- تکنیک درمان
- محل رفلاکس
- مدت پیگیری
- تعریف مورد استفاده برای عود
- پیشرفت طبیعی بیماری
به همین دلیل بهتر است روش درمان فقط براساس ادعای «کمترین عود» انتخاب نشود.
آیا باز شدن ورید بعد از لیزر یعنی باید دوباره درمان شود؟
نه لزوماً.
Recanalization در سونوگرافی باید در کنار:
- علائم بیمار
- میزان جریان
- وجود رگهای جدید
- شدت رفلاکس
تفسیر شود.
گاهی یک یافته تصویربرداری وجود دارد اما بیمار علامتی ندارد و نیاز فوری به مداخله نیست.
اگر واریس چند بار عود کند چه باید کرد؟
در عودهای مکرر، انجام درمان بدون بررسی علت میتواند باعث تکرار چرخه درمان شود.
در این شرایط مهمتر از انتخاب سریع یک روش جدید، پاسخ به این سؤالهاست:
- آیا منبع اصلی رفلاکس مشخص شده؟
- آیا سیستم وریدی عمقی بررسی شده؟
- آیا ورید پرفوران درگیر است؟
- آیا انسداد وجود دارد؟
- آیا درمانهای قبلی موفق بودهاند؟
- آیا رگ فعلی واقعاً همان بیماری قبلی است؟
سوالات متداول درباره عود واریس
آیا واریس بعد از لیزر دوباره برمیگردد؟
ممکن است رگهای جدید ایجاد شوند یا در بعضی موارد ورید درمانشده دوباره باز شود. علت باید با سونوگرافی مشخص شود.
چند سال بعد از درمان ممکن است واریس برگردد؟
زمان مشخص و یکسانی وجود ندارد. عود یا ایجاد رگ جدید میتواند در زمانهای مختلف و بسته به شرایط فرد رخ دهد.
آیا برگشت واریس بعد از درمان طبیعی است؟
امکان آن وجود دارد و به معنی شکست قطعی درمان نیست. NICE نیز به بیماران توصیه میکند بدانند ممکن است بعد از درمان رگهای جدید ایجاد شوند.
آیا درمان عود واریس خطرناکتر است؟
نه لزوماً. پیچیدگی درمان به علت عود و آناتومی بیمار بستگی دارد.
آیا برای عود واریس حتماً باید سونوگرافی انجام شود؟
در واریس عودکننده علامتدار، Duplex Ultrasound برای مشخص کردن علت و برنامهریزی درمان اهمیت زیادی دارد.
آیا عود واریس با اسکلروتراپی قابل درمان است؟
در برخی بیماران بله، بهخصوص اگر آناتومی و نوع رگ برای این روش مناسب باشد.
آیا برگشت رگها بعد از درمان یعنی پزشک قبلی اشتباه کرده است؟
نه الزاماً. بیماری وریدی میتواند در طول زمان پیشرفت کند و رگ جدیدی درگیر شود، حتی اگر درمان قبلی موفق بوده باشد.
آیا میتوان احتمال عود را صفر کرد؟
خیر. هیچ روش درمانی نمیتواند تضمین کند فرد در آینده هرگز رگ واریسی جدید ایجاد نکند.
جمعبندی
عود واریس به معنی دیده شدن دوباره رگهای واریسی پس از درمان قبلی است، اما هر رگ جدید به معنی شکست درمان قبلی نیست.
ممکن است:
- همان مسیر قبلی دوباره دچار مشکل شده باشد
- رفلاکس از ابتدا باقی مانده باشد
- ورید درمانشده دوباره باز شده باشد
- یک ورید جدید در طول زمان دچار نارسایی شده باشد
- یا بیماری وریدی بهطور طبیعی پیشرفت کرده باشد
به همین دلیل در واریس عودکننده، سؤال اصلی نباید فقط این باشد که:
«دوباره چه روشی انجام بدهم؟»
سؤال مهمتر این است:
«چرا واریس دوباره ظاهر شده است؟»
پس از مشخص شدن علت با معاینه و در صورت نیاز سونوگرافی Duplex، میتوان روش مناسب درمان مجدد را انتخاب کرد.
در ساختار تخصصی ایران واریس، مسیر درست این است:
تشخیص علت عود → بررسی رفلاکس و آناتومی → انتخاب درمان متناسب با یافتهها
منابع علمی
- European Society for Vascular Surgery (ESVS). Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Varicose Veins: Diagnosis and Management, CG168.
- NICE Quality Standard QS67. Varicose Veins in the Legs.
