واریس در دوران بارداری

واریس در دوران بارداری یکی از مشکلات نسبتاً شایع سیستم وریدی است و معمولاً بیشتر در پاها دیده می‌شود، هرچند ممکن است رگ‌های واریسی در ناحیه فرج، پرینه یا لگن نیز ایجاد شوند.

افزایش حجم خون، تغییرات هورمونی و فشار رحم در حال رشد بر وریدهای لگنی می‌توانند بازگشت خون از پاها به سمت قلب را دشوارتر کنند و باعث برجسته‌تر شدن رگ‌های سطحی شوند.

واریس بارداری در بسیاری از زنان بیشتر باعث احساس سنگینی، درد، خارش یا ناراحتی می‌شود و معمولاً تهدید مستقیمی برای جنین محسوب نمی‌شود. بسیاری از این رگ‌ها بعد از زایمان نیز کمتر می‌شوند یا تا حدی فروکش می‌کنند. با این حال، درد شدید، تورم ناگهانی یک‌طرفه پا، قرمزی یا علائم مشکوک به لخته نیازمند بررسی سریع‌تر است.

تهیه و تدوین: تحریریه تخصصی ایران واریس
آخرین بازبینی: شهریور ۱۴۰۵

این مقاله برای افزایش آگاهی درباره واریس در دوران بارداری تهیه شده است و جایگزین ارزیابی توسط پزشک، ماما یا متخصص عروق نیست.

واریس در بارداری چیست؟

واریس زمانی ایجاد می‌شود که وریدهای سطحی گشاد و پیچ‌خورده شوند و دریچه‌های داخل آنها نتوانند جریان خون را به شکل مناسب به سمت قلب هدایت کنند.

در دوران بارداری چند تغییر هم‌زمان رخ می‌دهد که می‌تواند احتمال ایجاد یا تشدید واریس را افزایش دهد:

• حجم خون بدن بیشتر می‌شود
• تغییرات هورمونی بر دیواره رگ‌ها اثر می‌گذارند
• رحم در حال رشد بر وریدهای لگنی فشار وارد می‌کند
• بازگشت خون از پاها دشوارتر می‌شود
• وزن بدن و فشار روی اندام‌های تحتانی افزایش پیدا می‌کند

به همین دلیل ممکن است فردی که قبلاً واریس نداشته، برای اولین بار در دوران بارداری رگ‌های برجسته روی پا مشاهده کند.

چرا واریس در دوران بارداری ایجاد می‌شود؟

افزایش حجم خون

در دوران بارداری حجم خون افزایش پیدا می‌کند تا نیازهای مادر و جنین تأمین شود.

این افزایش حجم می‌تواند فشار بیشتری به سیستم وریدی وارد کند، به‌ویژه در اندام‌های تحتانی که خون باید برخلاف جاذبه به سمت قلب بازگردد.

تغییرات هورمونی

هورمون‌های بارداری می‌توانند باعث شل‌تر شدن دیواره رگ‌ها شوند.

در نتیجه بعضی وریدهای سطحی راحت‌تر گشاد می‌شوند و در افراد مستعد، رگ‌های واریسی ظاهر می‌شوند یا بیشتر به چشم می‌آیند.

فشار رحم بر وریدهای لگن

با بزرگ‌تر شدن رحم، فشار بیشتری به رگ‌های داخل لگن وارد می‌شود.

این فشار می‌تواند بازگشت خون از پاها را دشوارتر کند و فشار وریدی در اندام تحتانی را افزایش دهد.

زمینه ژنتیکی

اگر اعضای خانواده سابقه واریس داشته باشند، احتمال بروز آن در دوران بارداری بیشتر می‌شود.

بارداری‌های متعدد

زنانی که چند بارداری داشته‌اند ممکن است بیشتر مستعد واریس باشند، زیرا سیستم وریدی در هر بارداری دوباره در معرض افزایش حجم خون و فشار لگنی قرار می‌گیرد.

اضافه وزن و کم‌تحرکی

اضافه وزن و دوره‌های طولانی نشستن یا ایستادن می‌توانند فشار بیشتری به وریدهای پا وارد کنند.

به همین دلیل، حفظ تحرک متناسب با شرایط بارداری اهمیت دارد.

چه کسانی بیشتر در معرض واریس بارداری هستند؟

احتمال بروز واریس می‌تواند در افراد دارای این شرایط بیشتر باشد:

• سابقه خانوادگی واریس
• واریس قبل از بارداری
• بارداری‌های متعدد
• بارداری چندقلویی
• اضافه وزن
• ایستادن یا نشستن طولانی
• کاهش تحرک
• افزایش سن مادر
• سابقه برخی بیماری‌های وریدی

وجود این عوامل به معنی ایجاد قطعی واریس نیست، اما می‌تواند احتمال آن را بیشتر کند.

علائم واریس در بارداری چیست؟

رگ‌های واریسی ممکن است بدون علامت باشند یا با نشانه‌های مختلفی همراه شوند.

علائم رایج عبارت‌اند از:

• رگ‌های آبی یا بنفش برجسته
• احساس سنگینی پا
• درد یا ناراحتی
• خارش روی مسیر رگ
• سوزش
• تورم پا یا مچ
• احساس فشار
• گرفتگی عضلات
• تشدید علائم در پایان روز
• بیشتر شدن ناراحتی پس از ایستادن طولانی

در بسیاری از افراد، علائم هنگام استراحت یا بالا نگه داشتن پاها کمتر می‌شوند.

واریس در بارداری بیشتر در کدام نواحی دیده می‌شود؟

واریس پا

پاها شایع‌ترین محل مشاهده واریس در دوران بارداری هستند.

رگ‌های برجسته بیشتر ممکن است روی ساق، پشت زانو یا ران دیده شوند.

واریس فرج یا واژن

در بعضی زنان، وریدهای اطراف فرج یا ناحیه تناسلی برجسته می‌شوند که به آنها Vulvar Varicosities گفته می‌شود.

این وضعیت ممکن است با:

• احساس فشار
• سنگینی
• ناراحتی
• یا برجسته شدن رگ‌ها

همراه باشد.

NHS نیز اشاره می‌کند که رگ‌های واریسی در بارداری علاوه بر پاها ممکن است در ناحیه فرج دیده شوند.

واریس لگنی

در بعضی موارد، وریدهای داخل لگن نیز ممکن است گشاد شوند.

این وضعیت از نظر منشأ و بررسی با واریس ساده پا کاملاً یکسان نیست و اگر فرد درد یا فشار لگنی قابل توجه داشته باشد، ممکن است نیاز به بررسی جداگانه داشته باشد.

آیا واریس بارداری یک نوع مستقل از واریس است؟

از نظر آناتومیک، واریس بارداری یک «نوع مستقل» از واریس محسوب نمی‌شود.

بارداری در واقع شرایطی است که می‌تواند باعث ایجاد یا تشدید انواع مختلف واریس شود، از جمله:

• واریس پا
• واریس فرج
• واریس پرینه
• وریدهای واریسی لگنی

بنابراین در مقاله «انواع واریس» بهتر است بارداری به‌عنوان یک وضعیت زمینه‌ای مطرح شود، نه یک Type مستقل.

واریس در بارداری چگونه تشخیص داده می‌شود؟

در بسیاری از موارد، معاینه بالینی برای تشخیص اولیه کافی است.

پزشک یا ماما ممکن است موارد زیر را بررسی کند:

• محل رگ‌های برجسته
• تورم
• تغییر رنگ پوست
• درد یا حساسیت
• تفاوت بین دو پا
• سابقه واریس
• سابقه خانوادگی بیماری‌های وریدی

اگر علائم غیرعادی، شدید یا مشکوک به ترومبوز باشند، ممکن است سونوگرافی داپلر وریدی یا Duplex Ultrasound درخواست شود.

سونوگرافی می‌تواند به بررسی جریان خون، وجود لخته و وضعیت سیستم وریدی کمک کند.

آیا واریس در بارداری خطرناک است؟

در بیشتر زنان، واریس بارداری آزاردهنده است اما مشکل خطرناکی ایجاد نمی‌کند. NHS نیز رگ‌های واریسی بارداری را معمولاً ناراحت‌کننده ولی بی‌ضرر توصیف می‌کند.

با این حال، برخی علائم نیازمند بررسی دقیق‌تر هستند.

مشکلات احتمالی می‌توانند شامل:

• درد و احساس سنگینی
• تورم
• خارش
• التهاب ورید سطحی
• رگ سفت و دردناک
• تغییرات پوستی
• خونریزی از رگ واریسی در موارد نادر

باشند.

تفاوت واریس با DVT در بارداری چیست؟

واریس و DVT یک بیماری نیستند.

واریس بیشتر مربوط به گشاد شدن وریدهای سطحی است.

DVT یا ترومبوز ورید عمقی یعنی تشکیل لخته در یکی از وریدهای عمقی پا یا لگن.

بارداری به‌خودی‌خود خطر VTE را افزایش می‌دهد، اما هنوز هم این عارضه نسبتاً نادر است. RCOG شیوع ترومبوز وریدی در بارداری و شش هفته پس از زایمان را حدود ۱ تا ۲ مورد در هر ۱۰۰۰ زن ذکر می‌کند.

واریس ساده به معنی DVT نیست، اما واریس شدید همراه با درد، قرمزی یا تورم می‌تواند یکی از عوامل خطر همراه باشد.

چه علائمی می‌توانند DVT را مطرح کنند؟

RCOG علائم DVT را بیشتر در یک پا توصیف می‌کند و موارد مهم عبارت‌اند از:

• تورم یک‌طرفه
• قرمزی
• گرم شدن پا
• احساس سنگینی
• درد یا حساسیت
• درد هنگام ایستادن یا راه رفتن

تورم هر دو پا در بارداری شایع است و همیشه به معنی DVT نیست، اما تورم ناگهانی یا یک‌طرفه باید جدی‌تر بررسی شود.

چه زمانی باید سریع به پزشک یا ماما مراجعه کرد؟

در صورت بروز موارد زیر بهتر است ارزیابی پزشکی را به تعویق نیندازید:

• تورم ناگهانی یک پا
• درد شدید یا جدید در ساق یا ران
• قرمزی و گرمی واضح یک پا
• رگ سطحی سفت و بسیار دردناک
• افزایش ناگهانی ورم
• خونریزی از رگ واریسی
• علائم غیرعادی و رو به تشدید

اگر همراه با علائم پا، موارد زیر ایجاد شوند، نیاز به ارزیابی فوری وجود دارد:

• تنگی نفس ناگهانی
• درد یا احساس فشار در قفسه سینه
• سرفه خونی
• احساس ضعف شدید یا غش

این علائم می‌توانند با آمبولی ریه ارتباط داشته باشند و نیازمند بررسی فوری هستند.

درمان واریس در بارداری چگونه انجام می‌شود؟

در دوران بارداری، هدف اصلی معمولاً کاهش علائم و کنترل فشار وریدی است، نه انجام مداخلات تهاجمی.

NICE توصیه می‌کند درمان‌های مداخله‌ای واریس در دوران بارداری، جز در شرایط استثنایی، انجام نشوند.

بنابراین مدیریت معمول بیشتر شامل اقدامات محافظه‌کارانه است.

استفاده از جوراب فشاری

جوراب‌های فشاری می‌توانند در بعضی زنان به کاهش:

• تورم
• ناراحتی
• احساس سنگینی

کمک کنند.

NICE و NHS هر دو استفاده از جوراب فشاری را برای تسکین علائم واریس در دوران بارداری مطرح می‌کنند.

با این حال، جوراب فشاری تضمین نمی‌کند که رگ‌های واریسی جدید ایجاد نشوند.

انتخاب نوع و فشار جوراب بهتر است با نظر پزشک، ماما یا داروساز انجام شود.

پیاده‌روی و فعالیت بدنی

فعالیت سبک مانند پیاده‌روی می‌تواند به عملکرد عضلات ساق و بازگشت خون کمک کند.

NHS فعالیت‌هایی مانند پیاده‌روی، شنا و تمرینات مچ پا را برای کمک به گردش خون در دوران بارداری پیشنهاد می‌کند.

فعالیت باید متناسب با وضعیت بارداری و توصیه پزشک یا ماما باشد.

بالا نگه داشتن پاها

قرار دادن پاها در سطحی بالاتر هنگام استراحت می‌تواند در بعضی افراد احساس سنگینی و تورم را کمتر کند.

پرهیز از ایستادن یا نشستن طولانی

بی‌حرکتی طولانی می‌تواند بازگشت خون از پاها را دشوارتر کند.

اگر شغل شما نیازمند نشستن یا ایستادن طولانی است، تغییر وضعیت و چند دقیقه حرکت در فواصل منظم می‌تواند مفید باشد.

خوابیدن و وضعیت بدن

در مراحل پیشرفته بارداری، خوابیدن به پهلو معمولاً راحت‌تر است و می‌تواند فشار رحم بر عروق بزرگ شکمی را کمتر کند.

بهتر است وضعیت خواب براساس راحتی فرد و توصیه‌های مراقبت بارداری انتخاب شود.

آیا لیزر، RF یا اسکلروتراپی در دوران بارداری انجام می‌شود؟

معمولاً خیر.

روش‌های مداخله‌ای مانند:

• EVLA
• RF
• اسکلروتراپی
• جراحی واریس

در دوران بارداری معمولاً انجام نمی‌شوند.

NICE صراحتاً توصیه می‌کند درمان مداخله‌ای واریس در دوران بارداری فقط در شرایط استثنایی انجام شود.

در بیشتر موارد، اگر پس از زایمان واریس باقی بماند، وضعیت رگ‌ها دوباره ارزیابی می‌شود و در صورت نیاز روش مناسب درمان انتخاب خواهد شد.

برای مقایسه کامل روش‌ها می‌توانید راهنمای درمان واریس پا را مطالعه کنید.

آیا دارو برای درمان واریس در بارداری استفاده می‌شود؟

هیچ داروی خوراکی یا موضعی نباید برای واریس در دوران بارداری به‌صورت خودسرانه استفاده شود.

NHS نیز توصیه می‌کند پیش از مصرف دارو در بارداری، ایمنی آن با پزشک، ماما یا داروساز بررسی شود.

تمرکز اصلی در واریس ساده بارداری معمولاً بر روش‌های غیردارویی و کنترل علائم است.

اگر مسئله‌ای مانند DVT یا ترومبوز سطحی تشخیص داده شود، مسیر درمان کاملاً متفاوت خواهد بود و باید توسط پزشک مدیریت شود.

آیا ورزش برای واریس بارداری مفید است؟

فعالیت بدنی سبک و منظم می‌تواند به کاهش بی‌تحرکی و عملکرد بهتر پمپ عضلانی ساق کمک کند.

تمرین‌های مناسب ممکن است شامل:

• پیاده‌روی
• شنا
• تمرینات مچ پا
• حرکات سبک مخصوص بارداری

باشند.

اما ورزش نمی‌تواند دریچه وریدی معیوب را ترمیم کند یا رگ واریسی موجود را از بین ببرد.

بنابراین ورزش یک روش کمکی برای کنترل علائم است، نه درمان قطعی واریس.

برای توضیح کامل‌تر، مقاله ورزش برای واریس را مطالعه کنید.

آیا تغذیه بر واریس بارداری تأثیر دارد؟

هیچ غذای خاصی نمی‌تواند رگ واریسی را درمان کند.

با این حال، رژیم متعادل در دوران بارداری می‌تواند از چند مسیر غیرمستقیم کمک‌کننده باشد:

• دریافت فیبر کافی برای کاهش یبوست
• مصرف مایعات کافی
• وزن‌گیری مناسب در بارداری
• کاهش مصرف بیش از حد نمک در صورت توصیه پزشک

یبوست می‌تواند فشار داخل شکم را افزایش دهد و در بعضی افراد احساس فشار در ناحیه لگن و اندام تحتانی را بیشتر کند.

اما تغذیه باید بخشی از مراقبت عمومی بارداری تلقی شود، نه جایگزین بررسی و درمان بیماری وریدی.

آیا می‌توان از واریس در بارداری پیشگیری کرد؟

پیشگیری کامل همیشه ممکن نیست، چون عواملی مانند ژنتیک و تغییرات هورمونی قابل حذف نیستند.

اما اقدامات زیر ممکن است به کاهش ناراحتی و فشار وریدی کمک کنند:

• فعالیت منظم و متناسب
• جلوگیری از بی‌حرکتی طولانی
• بالا نگه داشتن پاها هنگام استراحت
• کنترل وزن‌گیری طبق توصیه مراقبت بارداری
• استفاده از جوراب فشاری در صورت توصیه
• پرهیز از نشستن یا ایستادن طولانی

نباید این اقدامات را به‌عنوان تضمین جلوگیری از واریس معرفی کرد.

آیا پوشیدن کفش پاشنه بلند واریس بارداری را بدتر می‌کند؟

پوشیدن طولانی‌مدت کفش‌هایی که حرکت طبیعی مچ و ساق را محدود می‌کنند ممکن است برای بعضی افراد ناراحت‌کننده باشد.

در دوران بارداری معمولاً کفش راحت و پایدار انتخاب مناسب‌تری است.

با این حال، نمی‌توان گفت استفاده کوتاه‌مدت از کفش پاشنه‌دار به‌تنهایی باعث ایجاد واریس می‌شود.

آیا روی هم گذاشتن پاها باعث واریس می‌شود؟

شواهد کافی برای اینکه صرفاً روی هم گذاشتن پاها باعث ایجاد واریس شود وجود ندارد.

با این حال، نشستن طولانی در هر وضعیتی می‌تواند تحرک عضلات ساق را کاهش دهد.

نکته مهم‌تر این است که در طول روز وضعیت بدن تغییر کند و فرد برای مدت طولانی بی‌حرکت نماند.

واریس بعد از زایمان چه زمانی بهتر می‌شود؟

بسیاری از رگ‌های واریسی ایجادشده در بارداری بعد از زایمان کمتر می‌شوند یا حتی تا حد زیادی از بین می‌روند. NHS نیز می‌گوید واریس بارداری معمولاً بعد از تولد نوزاد بهتر می‌شود.

اما سرعت بهبود در همه افراد یکسان نیست.

ممکن است طی ماه‌های بعد از زایمان تغییرات بیشتری در ظاهر رگ‌ها ایجاد شود.

اگر پس از گذشت چند ماه همچنان:

• رگ‌های برجسته
• درد
• تورم
• یا علائم آزاردهنده

وجود داشته باشند، ارزیابی تخصصی می‌تواند منطقی باشد.

اگر واریس بعد از زایمان باقی بماند چه باید کرد؟

اگر رگ‌های واریسی باقی بمانند، مرحله بعد بررسی دقیق سیستم وریدی است.

در صورت نیاز ممکن است سونوگرافی Duplex انجام شود تا مشخص شود:

• آیا رفلاکس وریدی وجود دارد؟
• کدام ورید درگیر است؟
• آیا ورید صافن بزرگ یا کوچک مشکل دارد؟
• آیا فقط شاخه‌های سطحی باقی مانده‌اند؟

پس از آن ممکن است روش‌هایی مانند:

• EVLA
• RF
• اسکلروتراپی
• فلبکتومی

بسته به نوع رگ و شرایط فرد مطرح شوند.

توضیح کامل این روش‌ها در صفحه درمان واریس پا آمده است و بهتر است در این مقاله دوباره مفصل تکرار نشوند.

آیا واریس بارداری در بارداری‌های بعدی بیشتر می‌شود؟

ممکن است.

زنانی که در یک بارداری دچار واریس شده‌اند، ممکن است در بارداری بعدی نیز دوباره آن را تجربه کنند.

تعداد بارداری‌ها، بارداری چندقلویی، افزایش فشار وریدی و زمینه خانوادگی می‌توانند در این موضوع نقش داشته باشند.

این موضوع به معنی قطعی بودن تشدید بیماری در بارداری بعدی نیست، اما سابقه واریس بهتر است در ارزیابی بارداری بعدی مطرح شود.

واریس فرج در بارداری بعد از زایمان چه می‌شود؟

واریس فرج نیز در بسیاری از زنان بعد از کاهش فشار بارداری کمتر می‌شود.

اما اگر پس از زایمان همچنان:

• درد
• رگ‌های برجسته
• احساس فشار
• یا ناراحتی قابل توجه

وجود داشته باشد، ممکن است بررسی بیشتر وریدهای لگنی لازم باشد.

آیا واریس بارداری به جنین آسیب می‌زند؟

واریس ساده پا معمولاً به‌طور مستقیم به جنین آسیب نمی‌رساند.

نگرانی اصلی زمانی مطرح می‌شود که مادر دچار مشکلات دیگری مانند ترومبوز وریدی شود.

این وضعیت‌ها با خود واریس ساده یکسان نیستند و مسیر تشخیص و درمان متفاوتی دارند.

بنابراین وجود رگ واریسی به‌تنهایی نباید باعث نگرانی درباره سلامت جنین شود.

آیا واریس در بارداری روی نوع زایمان تأثیر می‌گذارد؟

واریس معمول پا معمولاً به‌تنهایی تعیین‌کننده روش زایمان نیست.

در صورت وجود واریس گسترده در ناحیه فرج یا لگن، بهتر است وضعیت توسط تیم مراقبت بارداری بررسی شود.

تصمیم درباره نوع زایمان باید بر اساس مجموعه شرایط مادر و جنین گرفته شود، نه فقط وجود واریس.

سوالات متداول درباره واریس در بارداری

آیا واریس در بارداری طبیعی است؟

واریس در بارداری نسبتاً شایع است و بسیاری از زنان برای اولین بار در این دوره رگ‌های برجسته مشاهده می‌کنند. با این حال، هر علامت جدید یا شدید را نباید خودبه‌خود طبیعی فرض کرد.

آیا واریس بارداری بعد از زایمان از بین می‌رود؟

در بسیاری از زنان کمتر می‌شود و گاهی تا حد زیادی برطرف می‌شود، اما در برخی افراد باقی می‌ماند.

بهترین روش کنترل واریس در بارداری چیست؟

معمولاً ترکیبی از فعالیت بدنی سبک، بالا نگه داشتن پاها، کاهش دوره‌های بی‌حرکتی و در صورت توصیه، جوراب فشاری استفاده می‌شود.

آیا لیزر واریس در بارداری انجام می‌شود؟

معمولاً خیر. درمان‌های مداخله‌ای واریس در دوران بارداری جز در شرایط استثنایی توصیه نمی‌شوند.

آیا جوراب واریس در بارداری مفید است؟

می‌تواند در بعضی افراد به کاهش تورم و ناراحتی کمک کند، اما جلوی ایجاد تمام رگ‌های واریسی را تضمین نمی‌کند.

آیا پیاده‌روی برای واریس بارداری مناسب است؟

برای بسیاری از زنان باردار، پیاده‌روی سبک و متناسب با شرایط بارداری می‌تواند به گردش خون و تحرک کمک کند. در صورت محدودیت پزشکی باید با پزشک یا ماما هماهنگ شود.

آیا واریس بارداری باعث DVT می‌شود؟

واریس ساده به معنی DVT نیست. بارداری خودش خطر VTE را افزایش می‌دهد و واریس شدید می‌تواند یکی از عوامل خطر همراه باشد.

تورم یک پا در بارداری طبیعی است؟

تورم دوطرفه پاها در بارداری شایع است، اما تورم ناگهانی یا واضح یک‌طرفه، به‌ویژه همراه با درد یا گرمی، نیازمند بررسی DVT است.

چه زمانی بعد از زایمان می‌توان واریس را درمان کرد؟

زمان دقیق برای همه افراد یکسان نیست. بهتر است ابتدا فرصت داده شود تغییرات بارداری کاهش پیدا کنند و سپس در صورت باقی ماندن علائم یا رگ‌های برجسته، سیستم وریدی بررسی شود.

جمع‌بندی

واریس در دوران بارداری بیشتر به دلیل ترکیبی از افزایش حجم خون، تغییرات هورمونی و فشار رحم بر وریدهای لگنی ایجاد یا تشدید می‌شود.

در بیشتر زنان، این وضعیت بیشتر ناراحت‌کننده است تا خطرناک و بسیاری از رگ‌ها بعد از زایمان کمتر می‌شوند.

مدیریت واریس در دوران بارداری معمولاً بر کنترل علائم تمرکز دارد:

• تحرک مناسب
• پیاده‌روی
• پرهیز از بی‌حرکتی طولانی
• بالا نگه داشتن پاها
• جوراب فشاری در صورت توصیه

درمان‌های مداخله‌ای مانند لیزر، RF و اسکلروتراپی معمولاً به بعد از بارداری موکول می‌شوند.

مهم‌ترین نکته این است که واریس ساده را از علائم ترومبوز جدا کنیم. تورم ناگهانی یک پا، درد و گرمی واضح، تنگی نفس یا درد قفسه سینه نیازمند ارزیابی سریع پزشکی هستند.